Διαβάστε τη μετάφραση του άρθρου του Ι. Βαρδακαστάνη, μέλος ΕΟΚΕ, προέδρου ΕΣΑμεΑ, στο μηνιαίο τεύχος του newsletter της ΕΟΚΕ:
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι η πρότασή της για τον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ θα καταστήσει την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση απλούστερη, πιο ευέλικτη και καλύτερα προετοιμασμένη για το μέλλον. Ωστόσο, για τα άτομα με αναπηρία και άλλες ευάλωτες ομάδες, η πρόταση αυτή εγείρει ένα θεμελιώδη προβληματισμό: ότι η απλοποίηση μετατρέπεται σε πρόσχημα για την αποδυνάμωση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία και την αφαίρεση στοιχείων κοινωνικής προστασίας, γράφει το μέλος της ΕΟΚΕ, Ιωάννης Βαρδακαστάνης.
Στις 16 Ιουλίου 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε υπερήφανα την πρότασή της για τον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ: το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο. Η πρόταση συνοδεύτηκε από μεγάλες διακηρύξεις: έναν προϋπολογισμό-ρεκόρ ύψους 2 τρισ. ευρώ για την περίοδο 2028-2034, μια απλουστευμένη δημοσιονομική δομή, πιο ευέλικτους κανόνες χρηματοδότησης και την υπόσχεση ότι η ΕΕ θα παραμείνει ανταγωνιστική και ασφαλής σε έναν ασταθή κόσμο.
Οι υποσχέσεις δεν είναι ακριβώς αυτό που φαίνονται
Δε χρειάστηκε πολύς χρόνος για να τεθούν υπό αμφισβήτηση οι ισχυρισμοί αυτοί στη δημόσια συζήτηση. Η υποτιθέμενη γενναιοδωρία αυτού του «προϋπολογισμού-ρεκόρ» αποδείχθηκε γρήγορα παραπλανητική. Το 8% του συνολικού προϋπολογισμού θα κατευθυνθεί στην αποπληρωμή του χρέους που συνδέεται με την πανδημία COVID-19. Και επειδή το ποσό των 2 τρισ. ευρώ εκφράζεται σε τρέχουσες τιμές, έπειτα από χρόνια υψηλού πληθωρισμού, η πραγματική αγοραστική δύναμη του προϋπολογισμού παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη σε σχέση με τον προηγούμενο κύκλο.
Η υποσχόμενη απλοποίηση πράγματι υλοποιείται, αλλά με κόστος. Αρκετοί μακροχρόνιοι πυλώνες της πολιτικής συνοχής της ΕΕ, όπως το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Κοινό Γεωργικό Ταμείο, συγχωνεύονται σε ένα τεράστιο ενιαίο ταμείο. Οι κατανομές των πόρων προς τα κράτη μέλη θα σχεδιάζονται μέσα από νέα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης. Την ίδια στιγμή, τα ίδια τα νομικά κείμενα έχουν απογυμνωθεί, προκαλώντας σοβαρές ανησυχίες για περιθωριοποιημένες ομάδες, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρία.
Τι σημαίνει αυτή η απλοποίηση για τα άτομα με αναπηρία;
Τα πρώτα «θύματα» της απλοποίησης είναι οι Αναγκαίοι Πρόσφοροι Όροι. Στην παρούσα φάση, οι όροι αυτοί καθορίζουν σαφή κριτήρια επιλεξιμότητας για τη χρήση των ευρωπαϊκών κονδυλίων, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης εφαρμογής της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες. Στη νέα πρόταση, οι Αναγκαίοι Πρόσφοροι Όροι αντικαθίστανται από ένα πιο ελαφρύ πλαίσιο Οριζόντιων Αρχών. Και ενώ η αναφορά στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ διατηρείται, η ρητή αναφορά στη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες δεν περιλαμβάνεται πλέον.
Η παράλειψη αυτή προκαλεί απορία, ιδίως αν ληφθούν υπόψη τα ίδια τα στοιχεία της ΕΕ. Η Eurostat δείχνει μια δεκαετία στασιμότητας ως προς τα αποτελέσματα για τα άτομα με αναπηρία στην απασχόληση, την εκπαίδευση και τη μείωση της φτώχειας. Έρευνα του Eurofound αναδεικνύει επίσης μια επιδεινούμενη τάση ιδρυματοποίησης, έναν τομέα στον οποίο τα ευρωπαϊκά κονδύλια θα μπορούσαν να έχουν καθοριστικό μετασχηματιστικό ρόλο.
Ήδη αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα της διοχέτευσης ευρωπαϊκών πόρων σε διαχωριστικές δομές, ιδίως σε δομές κλειστής φροντίδας, συχνά λόγω υπερβολικά ευέλικτης ερμηνείας των κανόνων. Το αναπηρικό κίνημα ζητά εδώ και καιρό σαφέστερες και πιο ρητές δικλίδες προστασίας, ώστε να διασφαλίζεται ότι τα ευρωπαϊκά κονδύλια προωθούν την ένταξη και σέβονται τα δικαιώματα. Αντί γι’ αυτό, το νέο απλουστευμένο κείμενο κινδυνεύει να ανοίξει τον δρόμο σε ακόμη πιο χαλαρούς ελέγχους.
Τι αλλάζει στις ευρωπαϊκές δαπάνες για κοινωνικούς στόχους;
Η συγχώνευση του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου στα Σχέδια Εταιρικής Σχέσης εγείρει περαιτέρω ζητήματα. Η Επιτροπή δεν έχει υπάρξει συνεπής ως προς την εξήγηση του ποσού που θα κατευθυνθεί πραγματικά σε κοινωνικούς στόχους. Ενώ ο κανονισμός προβλέπει ότι τουλάχιστον το 14% της χρηματοδότησης θα πρέπει να στηρίζει κοινωνικές δράσεις, παραμένει ασαφές επί ποιου συνολικού ποσού θα υπολογίζεται αυτό το 14%. Η Επιτροπή δεν έχει καταφέρει να δώσει έναν οριστικό αριθμό.
Το πεδίο του τι θεωρείται κοινωνική επένδυση έχει επίσης διευρυνθεί. Το σημερινό ΕΚΤ+ ορίζει με σαφήνεια τα επιλέξιμα μέτρα, ενώ οι νέοι κανόνες επιτρέπουν ευρύτερη ερμηνεία. Οι κοινωνικές δαπάνες μπορούν πλέον να περιλαμβάνουν έργα υποδομής με κοινωνικό χαρακτήρα, όπως η στέγαση. Αν και τέτοια έργα είναι πολύτιμα, μπορούν να απορροφήσουν μεγάλα ποσά χρηματοδότησης. Ένας κοινωνικός προϋπολογισμός που, σε πραγματικούς όρους, δεν είναι μεγαλύτερος από το σημερινό ΕΚΤ+, θα κληθεί πλέον να καλύψει δαπανηρά κατασκευαστικά έργα, τα οποία προηγουμένως χρηματοδοτούνταν από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης.
Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος οι υποδομές να απορροφήσουν σχεδόν ολόκληρο το κοινωνικό σκέλος της χρηματοδότησης. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η θεματική δέσμευση πόρων, δηλαδή τα προστατευμένα ελάχιστα ποσοστά για συγκεκριμένους στόχους, έχει καταργηθεί. Στο πλαίσιο του ΕΚΤ+, τουλάχιστον το 25% των κοινωνικών δαπανών πρέπει να στηρίζει την κοινωνική ένταξη, συμπεριλαμβανομένων των πιο περιθωριοποιημένων ομάδων. Τα άτομα με αναπηρία έχουν βασιστεί σε μεγάλο βαθμό σε αυτή την εγγύηση.
Η Επιτροπή έχει πλέον αφαιρέσει αυτές τις προστατευτικές δικλίδες, δίνοντας στα κράτη μέλη πολύ μεγαλύτερη ελευθερία. Οι χώρες που είναι ήδη δεσμευμένες στην ένταξη των ατόμων με αναπηρία πιθανότατα θα συνεχίσουν να επενδύουν. Όμως εκείνες που υστερούν είναι πιθανό να υποεπενδύσουν ακόμη περισσότερο. Το χάσμα μεταξύ των κρατών μελών θα διευρυνθεί, υπονομεύοντας τον ίδιο τον σκοπό της πολιτικής συνοχής της ΕΕ.
Τι ζητάμε;
Το ευρωπαϊκό αναπηρικό κίνημα είναι σαφές: η απλοποίηση δεν μπορεί να γίνει εις βάρος των δικαιωμάτων μας. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, που πλέον έχουν τον λόγο, πρέπει να ανατρέψουν την απόφαση της Επιτροπής να υποβαθμίσει τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία στα νομικά κείμενα.
Οι κανονισμοί για την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση πρέπει να παρέχουν ακρίβεια και σαφήνεια. Δεν πρέπει να υπάρχει καμία ασάφεια ως προς τη διασφάλιση επαρκών επενδύσεων για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία και καμία αμφιβολία ότι οι επενδύσεις αυτές πρέπει να σέβονται πλήρως τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών.
