Αξιότιμε κύριε Διευθύνοντα Σύμβουλε,
H Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.μεΑ.), ως η τριτοβάθμια κοινωνική και συνδικαλιστική οργάνωση εκπροσώπησης των ατόμων με αναπηρία, χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις και των οικογενειών τους στη χώρα, αναγνωρισμένος κοινωνικός εταίρος της Πολιτείας σε ζητήματα αναπηρίας και χρόνιας πάθησης και ιδρυτικό μέλος του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Ατόμων με Αναπηρία (European Disability Forum), το οποίο εκπροσωπεί πάνω από 100 εκατομμύρια ευρωπαίους με αναπηρία στον διάλογο με τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε απάντηση της υπ. αριθ. πρωτ. 48755/25/Δ2 /03.12.2025 επιστολή σας με θέμα «Ανοιχτή πρόσκληση διαλόγου για την προσβασιμότητα στον σιδηρόδρομο», και κατόπιν διαβούλευσης με οργανώσεις-μέλη της, σας αποστέλλει με το παρόν τις απαντήσεις της στα ερωτήματα που θέτετε με την ως άνω επιστολή σας. Ωστόσο, θεωρούμε ότι η επικοινωνία της εταιρίας σας με τη Συνομοσπονδία θα έπρεπε να είχε λάβει χώρα αρκετά νωρίτερα, ήτοι από την αρχή της ανάληψης από την Hellenic Train του ρόλου του κύριου φορέα παροχής υπηρεσιών σιδηροδρομικής μεταφοράς επιβατών στη χώρα, καθώς:
- σύμφωνα με την παρ. 3 του άρθρου 4 «Γενικές Υποχρεώσεις» της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, τα κράτη που έχουν κυρώσει την εν λόγω Σύμβαση, όπως είναι και το δικό μας, οφείλουν κατά την ανάπτυξη και την εφαρμογή της νομοθεσίας και των πολιτικών να συμβουλεύονται και να εμπλέκουν ενεργά τα άτομα με αναπηρία μέσω των αντιπροσωπευτικών οργανώσεών τους, και
- ο αρχικός Κανονισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα δικαιώματα των επιβατών των σιδηροδρομικών γραμμών, ο οποίος περιλάμβανε και πρόνοιες για τα δικαιώματα των επιβατών με αναπηρία και με μειωμένη κινητικότητα, έχει θεσπιστεί από το 2007 (βλ. Κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1371/2007).
Κύρια αποστολή της Ε.Σ.Α.μεΑ. είναι, αφενός, η προώθηση μέτρων για την άρση κάθε είδους εμποδίου που περιορίζει την πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία, των ατόμων με χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις και των οικογενειών τους και, αφετέρου, η διασφάλιση της ισότιμης συμμετοχής τους σε όλους τους τομείς της ζωής. Για την Ε.Σ.Α.μεΑ. και σύσσωμο το αναπηρικό κίνημα, το ζήτημα της προσβασιμότητας των μεταφορών αποτελεί πάγια προτεραιότητα, καθώς, αφενός συνδέεται άρρηκτα με την ασφάλεια και αφετέρου συνιστά κρίσιμη προϋπόθεση για την ανεξάρτητη διαβίωση και την κοινωνική ένταξη της πληθυσμιακής ομάδας που εκπροσωπούμε. Η έλλειψη προσβασιμότητας στις μεταφορές (υποδομές και υπηρεσίες, συμβατικές και ψηφιακές) αυξάνει τον κίνδυνο ατυχημάτων, δυσχεραίνει τη διαφυγή σε περιπτώσεις έκτακτων αναγκών, ενισχύει την εξάρτηση των ατόμων με αναπηρία και των ατόμων με χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις από τρίτα άτομα και δυσχεραίνει την ενεργή συμμετοχή τους στην οικονομική, κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ζωή.
Ο κεντρικός ρόλος της προσβασιμότητας, συμπεριλαμβανομένης της προσβασιμότητας στις μεταφορές, στην άσκηση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία αναγνωρίζεται ρητά και από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πιο συγκεκριμένα, στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2021-2030 επισημαίνεται ότι «Η προσβασιμότητα σε δομημένα και εικονικά περιβάλλοντα, σε τεχνολογίες των πληροφοριών και των επικοινωνιών (ΤΠΕ), σε αγαθά και υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων των μεταφορών και των υποδομών, αποτελεί παράγοντα διευκόλυνσης της άσκησης των δικαιωμάτων και προαπαιτούμενο για την πλήρη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία σε ίση βάση με τους άλλους»[1].
Στην ελληνική πραγματικότητα, η ανάγκη δημιουργίας ασφαλών, προσβάσιμων και αξιοπρεπών σιδηροδρομικών μετακινήσεων για όλους γίνεται ακόμη πιο επιτακτική, καθώς: i) Τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία καταδεικνύουν ότι οι Έλληνες και οι Ελληνίδες με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις αποτελούν σημαντικό τμήμα του πληθυσμού της χώρας. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, το 18,9% του πληθυσμού ηλικίας 16 ετών και άνω στην Ελλάδα δηλώνει κάποια μορφή αναπηρίας[2], και ii) Οι δημογραφικές προβολές καταδεικνύουν ότι έως το 2060 το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών, με ανάγκες αντίστοιχες με εκείνες των ατόμων με αναπηρία, θα ανέρχεται στο 30-40% του πληθυσμού
Προτού απαντήσουμε στα ερωτήματά σας, κρίνουμε σκόπιμο να παρουσιάσουμε συνοπτικά το εθνικό και ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο για την προστασία των δικαιωμάτων των επιβατών με αναπηρία στις σιδηροδρομικές μεταφορές, καθώς και τις σχετικές εθνικές κατευθύνσεις πολιτικής.
Α. Θεσμικό Πλαίσιο
Το δικαίωμα της ισότιμης πρόσβασης των ατόμων με αναπηρία και χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις στα μέσα μεταφοράς κατοχυρώνεται στο Άρθρο 9 «Προσβασιμότητα»[3] της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες. Η Σύμβαση έχει κυρωθεί τόσο από την Ευρωπαϊκή Ένωση με την Απόφαση του Συμβουλίου 2010/48/ΕΚ όσο και από τη χώρα μας με τον ν.4074/2012, γεγονός που επιβάλλει την πλήρη εφαρμογή της σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο.
Περαιτέρω, σύμφωνα:
α) Με την παρ. 1 του άρθρου 61 του ν. 4488/2017, με τον οποίο θεσπίστηκαν οι κατευθυντήριες διατάξεις για την εφαρμογή της Σύμβασης, «[…] κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου υποχρεούται να διασφαλίζει την ισότιμη άσκηση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία στο πεδίο των αρμοδιοτήτων ή δραστηριοτήτων του […]». Η υποχρέωση αυτή περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την άρση υφιστάμενων εμποδίων, την εφαρμογή των αρχών του καθολικού σχεδιασμού, την παροχή εύλογων προσαρμογών, όπου απαιτείται, και την αποφυγή πρακτικών ή κριτηρίων που συνεπάγονται διακρίσεις σε βάρος τους, και
β) Με την παρ. 1 του άρθρου 3 του ν.5023/2023, η αρχή της ίσης μεταχείρισης επεκτάθηκε και πέραν του τομέα της απασχόλησης και εργασίας, «[…] στην πρόσβαση στη διάθεση και την παροχή αγαθών και υπηρεσιών που διατίθενται (συναλλακτικά) στο κοινό, […]».
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης προβεί στη θέσπιση του παρακάτω θεσμικού πλαισίου μέσω του οποίου προστατεύονται και προωθούνται τα δικαιώματα των επιβατών με αναπηρία και μειωμένη κινητικότητα στις σιδηροδρομικές μεταφορές:
- Την Οδηγία (EE) 2019/882 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, σχετικά με τις απαιτήσεις προσβασιμότητας προϊόντων και υπηρεσιών, η οποία ενσωματώθηκε στην εθνική μας νομοθεσία με τον ν.4994/2022.
Αξίζει να επισημανθεί ότι η συνεπής εφαρμογή του ανωτέρω θεσμικού πλαισίου είναι αρκετή για να άρει τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία, χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις κατά τις μετακινήσεις τους με τον σιδηρόδρομο, ανεξαρτήτως κατηγορίας αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης. Η εκ νέου καταγραφή τους φανερώνει την έλλειψη συμμόρφωσης με την ισχύουσα νομοθεσία.
Β. Κατευθύνσεις πολιτικής σε εθνικό επίπεδο
Πέραν των δεσμευτικών ρυθμίσεων, ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι κατευθύνσεις πολιτικής που έχουν τεθεί σε εθνικό επίπεδο. Ειδικότερα, κατά την 32η συνεδρίαση της Εθνικής Αρχής Προσβασιμότητας (ΕΑΠ), η οποία πραγματοποιήθηκε στις 31 Μαΐου 2024, ο τότε Γενικός Γραμματέας Μεταφορών κ. Ιωάννης Ξιφαράς, αναφέρθηκε στην ανάγκη εξασφάλισης πλήρους προσβασιμότητας στο σιδηροδρομικό δίκτυο, μέσω της συστηματικής καταγραφής των προβλημάτων, της προτεραιοποίησης των αναγκών και της αναζήτησης κατάλληλων χρηματοδοτικών πόρων για την υλοποίηση των απαιτούμενων μελετών και έργων[4].
Παράλληλα, η Εθνική Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2024-2030 «Μια Ελλάδα για Όλους με Όλους» (Σεπτέμβριος 2024), περιλαμβάνει τον «Στόχο Ι.2:Διασφάλιση προσβασιμότητας μεταφορικών συστημάτων». Στο πλαίσιο αυτού προβλέπεται η υλοποίηση της «Δράσης 19: Διασφάλιση της προσβασιμότητας σε όλους τους σιδηροδρομικούς σταθμούς, τις υποδομές και τους συρμούς, με πλήρη συμμόρφωση με τις τεχνικές προδιαγραφές διαλειτουργικότητας». Φορέας υλοποίησης της δράσης είναι το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών, με χρονικό ορίζοντα ολοκλήρωσης έως τον Δεκέμβριο 2030 και πρώτο ορόσημο την ολοκλήρωση σχεδίου προσβασιμότητας για τους σιδηροδρομικούς σταθμούς της χώρας έως τον Δεκέμβριο 2025. Η Ε.Σ.Α.μεΑ. αναμένει την ολοκλήρωση του εν λόγω σχεδίου. Ωστόσο, δεν είναι γνωστό σε ποιο στάδιο βρίσκεται η εκπόνησή του, καθώς δεν έχει περιληφθεί σχετική αναφορά στην Έκθεση του Συντονιστικού Μηχανισμού του άρθρου 69 του ν. 4488/2017 για το β’ εξάμηνο του 2025.
Γ. Απαντήσεις στα ερωτήματά σας ανά κατηγορία αναπηρίας/χρόνιας πάθησης
Γ.1. Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει η ομάδα των ατόμων με αναπηρία κατά τη μετακίνησή της με τον σιδηρόδρομο;
Γ.1.1. Επιβάτες με χρόνιες παθήσεις
Οι επιβάτες με χρόνιες παθήσεις, και ιδίως οι επιβάτες που πάσχουν από σακχαρώδη διαβήτη, καρδιοαγγειακά νοσήματα κ.ά., αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες, οι οποίες δύνανται να θέσουν σε κίνδυνο την υγεία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά τους. Ενδεικτικά αναφέρονται τα ακόλουθα: i) έλλειψη επαρκών καθισμάτων στους σιδηροδρομικούς σταθμούς και στις αποβάθρες, γεγονός που επιβαρύνει ιδιαίτερα τα άτομα με μειωμένη αντοχή ή αυξημένη ανάγκη για συχνή ανάπαυση, ii) μεγάλες αποστάσεις εντός των σταθμών, οι οποίες καθιστούν τη μετακίνηση εξαιρετικά δυσχερή για τα άτομα με περιορισμένη φυσική αντοχή, iii) έλλειψη έγκαιρης και επαρκούς ενημέρωσης σε περιπτώσεις καθυστερήσεων ή ακυρώσεων δρομολογίων, οι οποίες ενδέχεται να οδηγήσουν σε παρατεταμένη ορθοστασία, σωματική καταπόνηση και αυξημένο άγχος, iv) ανεπαρκής, πλημμελής ή εκτός λειτουργίας κλιματισμός στους σιδηροδρομικούς σταθμούς και στους συρμούς, τόσο κατά τους θερινούς όσο και κατά τους χειμερινούς μήνες, γεγονός που δύναται να επηρεάσει δυσμενώς την υγεία των ατόμων με χρόνιες παθήσεις, v) απουσία πρόβλεψης επαγγελματιών υγείας για παροχή πρώτων βοηθειών και κατάλληλου εξοπλισμού έκτακτης ανάγκης, όπως απινιδωτών, καθώς και ελλιπής εκπαίδευση του προσωπικού στην αναγνώριση και διαχείριση επειγόντων περιστατικών υγείας (ενδεικτικά, χρήση απινιδωτών, εφαρμογή μεθόδου καρδιοαναπνευστικής αναζωογόνησης-ΚΑΡΠΑ, αντιμετώπιση υπογλυκαιμικών επεισοδίων κ.ά.), vi) μη ύπαρξη κατάλληλων χώρων εντός των σταθμών ή των συρμών, ώστε οι επιβάτες με χρόνιες παθήσεις να μπορούν να διαχειρίζονται με ασφάλεια και αξιοπρέπεια τις ανάγκες που απορρέουν από την πάθησή τους (π.χ. μέτρηση σακχάρου, λήψη φαρμακευτικής αγωγής κ.ά.), vii) αυξημένη ψυχοσωματική επιβάρυνση λόγω συνωστισμού και θορύβου, παράγοντες που δύνανται να επιδεινώσουν την κατάσταση της υγείας των επιβατών με χρόνιες παθήσεις, viii) απουσία ειδικών χώρων για παροχή πρώτων βοηθειών εντός τους σταθμού, ix) απουσία ασθενοφόρου, σε ειδικό χώρο, στον σιδηροδρομικό σταθμό.
Γ.1.2. Επιβάτες με κινητική αναπηρία και μειωμένη κινητικότητα
Η μετακίνηση των επιβατών-χρηστών αναπηρικού αμαξιδίου είναι δυνατή μόνο με τις αμαξοστοιχίες που διαθέτουν ειδικά διαμορφωμένο χώρο για άτομα με αναπηρία. Ειδικότερα, η μετακίνηση είναι δυνατή στα δρομολόγια Αθήνα-Θεσσαλονίκη-Αθήνα, σε ειδικό χώρο κατάλληλα διαμορφωμένο για την εξυπηρέτησή τους στις αμαξοστοιχίες IC 50, IC 56, IC 51, IC 57 (50–56: Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 51-57: Θεσσαλονίκη-Αθήνα), σύμφωνα με τα στοιχεία που αναφέρονται στον ιστότοπο της Hellenic Train. Για κάθε δρομολόγιο αμαξοστοιχίας είναι δυνατή η εξυπηρέτηση μέχρι δύο (2) χρηστών αναπηρικού αμαξιδίου. Οι εν λόγω αμαξοστοιχίες διαθέτουν χώρους υγιεινής (WC) προσαρμοσμένους στις ανάγκες των ατόμων με μειωμένη κινητικότητα. Στις αμαξοστοιχίες μεγάλων αποστάσεων της εταιρίας της Hellenic Train ισχύουν συγκεκριμένοι τεχνικοί περιορισμοί ως προς τις διαστάσεις των αναπηρικών αμαξιδίων: πλάτος έως 70cm και μήκος έως 1,30m. Σημαντική δυσκολία μετακίνησης αντιμετωπίζουν οι επιβάτες-χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου όταν πρέπει να ταξιδέψουν άμεσα, δεδομένου ότι η Hellenic Train απαιτεί προ-συνεννόηση, είτε τηλεφωνικά είτε μέσω συμπλήρωσης σχετικής ηλεκτρονικής φόρμας στον ιστότοπό της, τουλάχιστον 24 ώρες πριν από το ταξίδι. Στον ιστότοπο της εταιρίας αναφέρεται ρητά ότι «Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης των επιβατών με τις παραπάνω οδηγίες, δύναται να διακοπεί η μετακίνησή τους και η προσφερόμενη υπηρεσία να μην παρασχεθεί». Η μη προγραμματισμένη μετακίνηση επιβατών με αναπηρία είναι δυνατή μόνο στις διαδρομές: Πειραιάς-Αεροδρόμιο, Πειραιάς-Κιάτο, Πειραιάς-Άνω Λιόσια-Κορωπί-Αεροδρόμιο και Θεσσαλονίκη-Λάρισα, και μόνο από και προς τους σταθμούς στους οποίους λειτουργούν εκδοτήρια και κατά το ωράριο λειτουργίας τους, προκειμένου να μπορεί να παρασχεθεί η σχετική συνδρομή από το προσωπικό. Επιπλέον, δεν είναι δυνατή η εξυπηρέτηση χρηστών αναπηρικού αμαξιδίου σε καμία από τις λεωφορειακές γραμμές της Hellenic Train και στο τρένο του Πηλίου. Σημειώνεται ότι στο παρελθόν είχε υποβληθεί καταγγελία στην Εθνική Ομοσπονδία Κινητικά Αναπήρων (ΕΟΚΑ) από τον Πανελλήνιο Σύλλογο Παραπληγικών (ΠΑΣΠΑ) Μακεδονίας-Θράκης σχετικά με την έλλειψη κατάλληλων ανυψωτικών μηχανημάτων για την πρόσβαση των επιβατών που είναι χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου στους συρμούς. Τέλος, σε αρκετούς επαρχιακούς σταθμούς δεν υφίσταται εκπαιδευμένο προσωπικό, ράμπες ή ανυψωτικά μέσα, με αποτέλεσμα για να μπορέσουν να εξυπηρετηθούν τα άτομα με κινητική αναπηρία/μειωμένη κινητικότητα να πρέπει είτε να υποβάλουν ειδικό αίτημα είτε να λάβουν τη συνδρομή του πληρώματος. Ιδιαίτερα σοβαρό πρόβλημα προκύπτει στους σταθμούς που έχουν καταργηθεί τα φυσικά εκδοτήρια, όπως στους σταθμούς Αλεξανδρούπολης και Λαμίας, καθώς δεν υπάρχει ειδικός εξοπλισμός, όπως ανυψωτικά μηχανήματα αποβάθρας, για την υποβοήθηση της πρόσβασης των ατόμων με κινητική αναπηρία. Το γεγονός αυτό καθιστά τους σταθμούς αυτούς μη προσβάσιμους για την εν λόγω κατηγορία επιβατών.
Γ.1.3 Τυφλοί επιβάτες και επιβάτες με μερική όραση
Οι τυφλοί επιβάτες και οι επιβάτες με μειωμένη όραση αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες κατά τη μετακίνησή τους με τον σιδηρόδρομο, εξαιτίας της έλλειψης προσβάσιμης αλυσίδας. Οι κύριες δυσκολίες αφορούν στα εξής: i) στην απουσία ελεύθερων και ασφαλών πεζοδρομίων πέριξ των σταθμών, ii) στην έλλειψη προσβάσιμης πληροφόρησης, καθώς δεν υφίσταται ειδική τηλεφωνική γραμμή εξυπηρέτησης μέσω της οποίας οι τυφλοί επιβάτες και οι επιβάτες με μερική όραση να μπορούν να λάβουν πληροφορίες ή να προγραμματίσουν συνδρομή/υποστήριξη, iii) στην απουσία προσβάσιμων ηλεκτρονικών συστημάτων κράτησης και έκδοσης εισιτηρίων, τα οποία παράλληλα να είναι συμβατά με τα εργαλεία (π.χ. ανάγνωσης οθόνης) που χρησιμοποιούν οι τυφλοί και τα άτομα με μερική όραση, iv) στην έλλειψη αίσθησης ασφάλειας στους σταθμούς, ιδίως σε ώρες μειωμένης κίνησης, v) στην έλλειψη επαρκών θέσεων στάθμευσης ΙΧ οχημάτων, προκειμένου οι συνοδοί των ως άνω επιβατών να μπορούν να σταθμεύσουν τα οχήματά τους με ευκολία και ασφάλεια, vi) στην απουσία προσβάσιμης διαδρομής που να συνδέει τους σταθμούς των λοιπών μέσων μαζικής μεταφοράς (μετρό, λεωφορεία, τρόλεϊ) με τους σιδηροδρομικούς σταθμούς, μέσω οδηγού όδευσης τυφλών, ραμπών όπου υπάρχουν υψομετρικές διαφορές κ.ά., vii) στην απουσία ολοκληρωμένης προσβάσιμης διαδρομής εντός του σταθμού, από την είσοδο/χώρο στάθμευσης των ΙΧ οχημάτων έως το γκισέ έκδοσης εισιτηρίων, τους χώρους αναμονής, τις τουαλέτες, τις αποβάθρες κ.λπ., με οδηγό όδευσης τυφλών, ράμπες, χρωματικές αντιθέσεις, πλακίδια κινδύνου και προσβάσιμους ανελκυστήρες με ηχητική ειδοποίηση, viii) στην ελλιπή σήμανση εντός των σταθμών, λόγω έλλειψης πινακίδων σε γραφή Braille και μεγαλογράμματη, ανάγλυφη και υψηλής χρωματικής αντίθεσης γραφή, καθώς και στην έλλειψη απτικών χαρτών προσανατολισμού, ix) στην ανεπαρκή ηχητική ενημέρωση για αφίξεις, αναχωρήσεις και αλλαγές σε δρομολόγια/αποβάθρες, τόσο στους χώρους των σταθμών όσο και στο εσωτερικό των συρμών, x) στην απουσία προσβάσιμων (με ηχητική καθοδήγηση) αυτόματων μηχανημάτων έκδοσης και επικύρωσης εισιτηρίων, xi) σε προβλήματα κατά την επιβίβαση/αποβίβαση λόγω υψομετρικών διαφορών και κενών μεταξύ αποβάθρας και συρμού, xii) στην έλλειψη προσβάσιμων χώρων υγιεινής (WC) με κατάλληλη σήμανση σε Braille και μεγαλογράμματη γραφή με χρωματική αντίθεση και κουμπί κλήσης βοήθειας σε περίπτωση ανάγκης, xiii) στην απουσία εξειδικευμένου προσωπικού συνοδείας που να συνδράμει τους τυφλούς επιβάτες και τους επιβάτες με μερική όραση, κατά το πρότυπο των υπηρεσιών υποστήριξης των αεροδρομίων.
Γ.1.4 Κωφοί και βαρήκοοι επιβάτες
Οι κωφοί και βαρήκοοι επιβάτες αντιμετωπίζουν διαχρονικά σοβαρά εμπόδια, τα οποία επηρεάζουν άμεσα την ασφάλεια, την αυτονομία και την ποιότητα της μετακίνησής τους. Ενδεικτικά επισημαίνονται τα ακόλουθα: i) μη συστηματική και έγκαιρη οπτική ενημέρωση για καθυστερήσεις/αλλαγές στα δρομολόγια, τις αποβάθρες και λοιπές κρίσιμες πληροφορίες (η πληροφόρηση βασίζεται κατά κύριο λόγο σε προφορικές ανακοινώσεις, χωρίς ισοδύναμη οπτική ή γραπτή ενημέρωση σε πραγματικό χρόνο), ii) απουσία παροχής διερμηνείας στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ), τόσο δια ζώσης όσο και εξ αποστάσεως, iii) δυσχερής επικοινωνία με το σύνολο του προσωπικού λόγω έλλειψης εκπαίδευσης σε ζητήματα κώφωσης και βαρηκοΐας, και βασικές αρχές επικοινωνίας, iv) έλλειψη πλήρους προσβασιμότητας των ψηφιακών υπηρεσιών (όπως ιστοσελίδα, εφαρμογές, συστήματα εξυπηρέτησης και υποβολής παραπόνων) στους κωφούς και βαρήκοους χρήστες, v) έκθεση σε αυξημένο κίνδυνο σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης, κρίσεων ή απρόβλεπτων γεγονότων, καθώς οι οδηγίες και ανακοινώσεις είναι μόνο ηχητικές (και όχι οπτικές).
Γ.1.5 Επιβάτες με: i) νοητική αναπηρία, σύνδρομο Down (με συνοδούς -γονείς/κηδεμόνες), ii) αυτισμό (που χρήζουν υποστήριξης από συνοδό), iii) εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες (με υψηλή εξάρτηση από συνοδό)
Η σιδηροδρομική μετακίνηση για (i) τους επιβάτες με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες κυρίως λόγω της έλλειψης προσβάσιμης και κατανοητής πληροφόρησης. Η πληροφόρηση που αφορά στα δρομολόγια, στις διαδικασίες έκδοσης εισιτηρίων και στις ανακοινώσεις εντός σταθμών και συρμών, καθώς και εκείνες για τις αιφνίδιες αλλαγές ή καθυστερήσεις, παρέχεται κατά κανόνα με τρόπο ταχύ και μη προσαρμοσμένο στις ανάγκες τους. Λόγω των δυσκολιών κατανόησης εξαιτίας της φύσης της αναπηρίας τους, από τη μια μεριά, και της έλλειψης προσβάσιμης και κατανοητής πληροφόρησης, από την άλλη, η διαχείριση της μετακίνησης για τα άτομα με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down καταλήγει ουσιαστικά να επαφίεται, αποκλειστικά, στους συνοδούς τους, οι οποίοι στην πλειοψηφία των περιπτώσεων είναι οι γονείς και κηδεμόνες τους. Η περιορισμένη πρόσβαση στην πληροφορία αυξάνει την ταλαιπωρία και το άγχος, με αποτέλεσμα να αποφεύγεται η χρήση του σιδηροδρόμου.
Για τους (ii) επιβάτες στο φάσμα του αυτισμού, οι σιδηροδρομικές μετακινήσεις είναι ιδιαίτερα δύσκολες κυρίως λόγω των αισθητηριακών και ψυχοκοινωνικών εμποδίων. Ο θόρυβος, ο συνωστισμός, ο έντονος φωτισμός, οι απρόβλεπτες αλλαγές και η έλλειψη προβλεψιμότητας (να γνωρίζει το άτομο τι θα συμβεί στη διαδρομή προκειμένου να προετοιμαστεί κατάλληλα) προκαλούν υπερφόρτιση, η οποία συχνά οδηγεί σε συναισθηματικές εξάρσεις και κρίσεις άγχους. Οι συνοδοί (γονείς, κηδεμόνες, συγγενείς κ.ά.) καλούνται να διαχειριστούν αυτές τις καταστάσεις χωρίς υποστήριξη, και δη σε περιβάλλοντα που δεν ευνοούν την αποκλιμάκωση. Επειδή ο αυτισμός είναι «μη ορατή αναπηρία», απαιτείται ειδική μέριμνα ώστε οι επιβάτες στο φάσμα του αυτισμού να αντιμετωπίζονται με σεβασμό, χωρίς προκατάληψη και πρακτικές που οδηγούν σε στιγματισμό (π.χ. υποχρεωτική χρήση διακριτικών συμβόλων). Η υποστήριξη και η ικανότητα ανταπόκρισης του προσωπικού είναι καθοριστικής σημασίας για την κάλυψη των αναγκών τους και την εξασφάλιση της ασφαλούς μετακίνησής τους. Για τον λόγο αυτό, η εκπαίδευση του προσωπικού είναι απαραίτητη προκειμένου να μπορεί να παράσχει την κατάλληλη υποστήριξη, χωρίς η ευθύνη προσαρμογής να βαρύνει αποκλειστικά το ίδιο το άτομο με αναπηρία. Αξίζει να σημειωθεί ότι η έλλειψη κατάλληλης υποστήριξης μεταθέτει δυσανάλογο βάρος στο υποστηρικτικό περιβάλλον των ατόμων στο φάσμα του αυτισμού (συνοδοί, γονείς, κηδεμόνες, αδέλφια κ.ά.).
Για τους (iii) επιβάτες με εγκεφαλική παράλυση και βαριές ή πολλαπλές αναπηρίες, οι δυσκολίες στη σιδηροδρομική μετακίνηση οφείλονται κυρίως στην έλλειψη ολοκληρωμένης αλυσίδας προσβασιμότητας. Η απουσία αδιάλειπτης προσβάσιμης διαδρομής μεταξύ σταθμού, αποβάθρας, συρμού και σημείων επιβίβασης/αποβίβασης καθιστά την ταξιδιωτική εμπειρία ιδιαίτερα δύσκολη και επιβαρυντική, καθώς, αφενός, απαιτείται υπέρμετρη σωματική προσπάθεια εκ μέρους των συνοδών και, αφετέρου, θίγεται η αξιοπρέπεια των επιβατών με εγκεφαλική παράλυση και βαριές ή πολλαπλές αναπηρίες. Στα ταξίδια μεγάλης διάρκειας, οι δυσκολίες μετακίνησης εντείνονται, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη διασφάλιση προσβάσιμων και λειτουργικών χώρων υγιεινής (WC), καθώς και επαρκών θέσεων για χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου και συνοδούς.
Γ.1.6. Επιβάτες με ψυχική αναπηρία
Τα άτομα με ψυχική αναπηρία αντιμετωπίζουν κατά τη μετακίνησή τους με τον σιδηρόδρομο κατά κύριο λόγο δυσκολίες που σχετίζονται με το περιβάλλον, τις διαδικασίες και τη συμπεριφορά του προσωπικού. Ενδεικτικά, οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν είναι οι εξής: i) θορυβώδεις χώροι και συνωστισμός, καθώς και καθυστερήσεις, ακυρώσεις δρομολογίων ή αλλαγές σε δρομολόγια και αποβάθρες που μπορεί να προκαλέσουν κρίσεις άγχους ή πανικού, ii) έλλειψη ειδικά διαμορφωμένων ήσυχων και ασφαλών χώρων σε σταθμούς και συρμούς για αποφόρτιση σε περιπτώσεις έντασης, iii) έλλειψη σαφούς και απλής πληροφόρησης (οι ανακοινώσεις πραγματοποιούνται με υπερβολικά γρήγορο ρυθμό ή αποκλειστικά σε ηχητική μορφή), iv) δυσκολία κατανόησης σύνθετων διαδικασιών, όπως έκδοση εισιτηρίων ή μετεπιβιβάσεις κ.ά, v) έλλειψη κατάλληλης υποστήριξης από το προσωπικό, που δεν είναι εκπαιδευμένο να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τις ανάγκες των επιβατών με ψυχική αναπηρία, vi) στίγμα ή ακατάλληλη συμπεριφορά όταν εκδηλώνονται συμπτώματα άγχους, αποπροσανατολισμού ή έντονης συναισθηματικής φόρτισης.
Γ.2. Ποια ζητήματα είναι κρίσιμης σημασίας για την ουσιαστική βελτίωση της προσβασιμότητας στις σιδηροδρομικές μετακινήσεις;
Γ.2.1. Επιβάτες με χρόνιες παθήσεις
Βλ. σημείο Γ.3.1
Γ.2.2 Επιβάτες με κινητική αναπηρία και μειωμένη κινητικότητα
Κρίσιμης σημασίας αποτελεί η διασφάλιση πλήρους και αδιάλειπτης αλυσίδας προσβασιμότητας, η οποία συνδέεται άμεσα τόσο με την ασφάλεια όσο και με την αυτονομία των ατόμων με κινητική αναπηρία και μειωμένη κινητικότητα, ιδίως δε των χρηστών αναπηρικού αμαξιδίου. Η αλυσίδα αυτή πρέπει να είναι αρραγής, από τη ράμπα ή το πεζοδρόμιο εκτός του σταθμού αναχώρησης έως και την έξοδο από τον σταθμό άφιξης. Στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται η ομαλή, συνεχής και ανεμπόδιστη πρόσβαση σε όλες τις επιμέρους φάσεις του ταξιδιού, συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης στην πληροφόρηση, στο κτίριο του σταθμού, στα εκδοτήρια εισιτηρίων, στις αποβάθρες, στο τροχαίο υλικό, στις θέσεις επιβατών, στους χώρους υγιεινής (WC) και, εν γένει, σε όλους τους χώρους εξυπηρέτησης του επιβατικού κοινού. Αξίζει να επισημανθεί ότι ιδιαίτερα σημαντική είναι η συμβατότητα της υποδομής με το τροχαίο υλικό, ώστε οι χρήστες αναπηρικών αμαξιδίων να μπορούν να επιβιβάζονται/αποβιβάζονται από τα βαγόνια χωρίς να απαιτείται η χρήση ανυψωτικών μέσων. Επιπλέον, κρίνεται απολύτως αναγκαία η πρόβλεψη και διαμόρφωση επαρκών θέσεων στάθμευσης για ΙΧ οχήματα ατόμων με κινητική αναπηρία-χρηστών αναπηρικού αμαξιδίου σε όλους τους μεγάλους σιδηροδρομικούς σταθμούς, προκειμένου να διασφαλίζεται η απρόσκοπτη πρόσβαση και η ασφάλεια αυτών των επιβατών ήδη από το στάδιο της άφιξής τους στον σταθμό.
Γ.2.3 Τυφλοί επιβάτες και επιβάτες με μερική όραση
Βλ. σημείο Γ.3.3
Γ.2.4 Κωφοί και βαρήκοοι επιβάτες
Για τη διασφάλιση της ισότιμης και ασφαλούς μετακίνησης των κωφών και βαρήκοων επιβατών με τον σιδηρόδρομο, κρίσιμης σημασίας θεωρούνται τα ακόλουθα: i) η πρόβλεψη οπτικής και γραπτής πληροφόρησης σε πραγματικό χρόνο σε όλα τα στάδια της σιδηροδρομικής μετακίνησης, ii) η παροχή διερμηνείας στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσας (ΕΝΓ), τόσο δια ζώσης όσο και εξ αποστάσεως, σε όλα τα στάδια της σιδηροδρομικής μετακίνησης, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων έκτακτης ανάγκης, κρίσεων ή απρόβλεπτων γεγονότων, iii) η εκπαίδευση του προσωπικού σε βασικές αρχές επικοινωνίας με κωφούς και βαρήκοους επιβάτες, iv) η διασφάλιση της πλήρους προσβασιμότητας των ψηφιακών υπηρεσιών, εφαρμογών και συστημάτων εξυπηρέτησης.
Γ.2.5 Επιβάτες με: i) νοητική αναπηρία, σύνδρομο Down (με συνοδούς -γονείς/κηδεμόνες), ii) αυτισμό (που χρήζουν υποστήριξης από συνοδό), iii) εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες (με υψηλή εξάρτηση από συνοδό)
Κρίσιμης σημασίας ζήτημα αποτελεί η εφαρμογή στην πράξη της προσβάσιμης αλυσίδας. Η προσβασιμότητα στον σιδηρόδρομο δεν μπορεί να περιορίζεται σε μεμονωμένες παρεμβάσεις, αλλά οφείλει να καλύπτει όλα τα στάδια της μετακίνησης: πληροφόρηση, έκδοση εισιτηρίων, πρόσβαση στον σταθμό, παραμονή, επιβίβαση, ταξίδι, αποβίβαση. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στη γνωστική, αισθητηριακή και ψυχοκοινωνική προσβασιμότητα, η οποία επηρεάζει καθοριστικά τα άτομα με νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνθετες και μη ορατές αναπηρίες. Η προβλεψιμότητα, η σαφήνεια των διαδικασιών και η αίσθηση ασφάλειας δεν πρέπει να θεωρούνται «προαιρετικές» διευκολύνσεις, αλλά ουσιώδεις προϋποθέσεις ισότιμης πρόσβασης. Έμφαση επίσης πρέπει να δοθεί στην ουσιαστική υποστήριξη και κατανόηση των αναγκών των γονέων, κηδεμόνων και φροντιστών των ατόμων με νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνδρομο Down, εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες, οι οποίοι δεν λειτουργούν απλώς επικουρικά, αλλά είναι αναγκαίοι για την πραγματοποίηση της μετακίνησης.
Γ.2.6. Επιβάτες με ψυχική αναπηρία
Βλ. σημείο Γ.3.6
Γ.3. Ποιες παρεμβάσεις θα μπορούσαν να υλοποιηθούν προκειμένου να βελτιωθεί σημαντικά η προσβασιμότητα του σιδηρόδρομου;
Γ.3.1. Επιβάτες με χρόνιες παθήσεις
Για τη βελτίωση της προσβασιμότητας στις σιδηροδρομικές μετακινήσεις για τους επιβάτες με χρόνιες παθήσεις, απαιτούνται τα εξής: i) ύπαρξη επαρκών καθισμάτων σε σταθμούς και αποβάθρες ώστε να περιορίζεται η παρατεταμένη ορθοστασία και η σωματική καταπόνηση, ii) αναβάθμιση της προσβασιμότητας των υποδομών μέσω της διασφάλισης λειτουργικών ανελκυστήρων, της εγκατάστασης κυλιόμενων διαδρομών και της κατασκευής ραμπών ή τοποθέτησης ανυψωτικών μηχανισμών, iii) διασφάλιση επαρκούς, έγκαιρης και σαφούς ενημέρωσης σε περιπτώσεις καθυστερήσεων ή ακύρωσης δρομολογίων, iv) εξασφάλιση επαρκούς και συνεχούς λειτουργίας συστημάτων κλιματισμού σε σταθμούς και συρμούς καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, v) πρόβλεψη παροχής πρώτων βοηθειών και εξοπλισμού έκτακτης ανάγκης (ενδεικτικά απινιδωτών) σε σταθμούς και συρμούς, vi) εκπαίδευση του προσωπικού στη διαχείριση επειγόντων περιστατικών, συμπεριλαμβανομένης της παροχής καρδιοαναπνευστικής αναζωογόνησης (ΚΑΡΠΑ), διαχείρισης υπογλυκαιμικών επεισοδίων, επιληπτικών επεισοδίων κ.λπ., vii) πρόβλεψη κατάλληλων χώρων για την ασφαλή και αξιοπρεπή διαχείριση αναγκών που απορρέουν από τη χρόνια πάθηση (π.χ. μέτρηση σακχάρου, λήψη φαρμακευτικής αγωγής κ.ά.), viii) λήψη μέτρων για τη μείωση του συνωστισμού και του θορύβου ώστε να περιορίζεται η ψυχοσωματική επιβάρυνση και ο κίνδυνος επιδείνωσης της υγείας, ix) δημιουργία ειδικού ιατρικού χώρου με παρουσία ιατρού υπηρεσίας σε κάθε σιδηροδρομικό σταθμό και δυνατότητα άμεσης μεταφοράς με ασθενοφόρο σε τοπικό νοσοκομείο, όπως και κατάλληλα διαμορφωμένος χώρος στο σιδηροδρομικό σταθμό για αερομεταφορά, x) ιατρός υπηρεσίας που να είναι υπεύθυνος και για τους υπαλλήλους με αναπηρίες ή/και χρόνιες παθήσεις του σιδηροδρομικού σταθμού.
Γ.3.2 Άτομα με κινητική αναπηρία και μειωμένη κινητικότητα
Για τη διασφάλιση της ασφαλούς, αυτόνομης και ισότιμης μετακίνησης των επιβατών με κινητική αναπηρία-χρηστών αναπηρικού αμαξιδίου προέχει η ανεμπόδιστη και απευθείας πρόσβαση από την αποβάθρα στο βαγόνι, χωρίς την ανάγκη χρήσης βοηθητικών ή ανυψωτικών μέσων. Εφόσον αυτό δεν είναι εφικτό, είναι απολύτως αναγκαίο να εξασφαλίζεται η ασφαλής επιβίβαση και αποβίβασή τους από τις αμαξοστοιχίες μέσω ειδικού εξοπλισμού (όπως ανυψωτήρες αποβάθρας ή ράμπες). Τέτοιος εξοπλισμός είναι διαθέσιμος σε ορισμένους μόνο σιδηροδρομικούς σταθμούς, γεγονός που δημιουργεί ανισότητες και αποκλεισμού. Ιδιαίτερα προβληματικός είναι ο υφιστάμενος περιορισμός που επιτρέπει την εξυπηρέτηση μόνο δύο (2) ατόμων με αναπηρικό αμαξίδιο ανά δρομολόγιο. Για την άρση των ανισοτήτων, είναι απαραίτητη η ύπαρξη τουλάχιστον μίας (1) θέσης ανά βαγόνι για χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου, με την παράλληλη εφαρμογή όλων των απαραίτητων μέτρων ασφαλείας (π.χ. συστήματα σταθεροποίησης με ιμάντες ή γάντζους). Επιπρόσθετα, ιδιαίτερα σημαντική είναι η δυνατότητα κίνησης του χρήστη αναπηρικού αμαξιδίου εντός του βαγονιού κατά τη στάση του συρμού στους σταθμούς, καθώς και η δυνατότητα του συνοδού να βρίσκεται σε άμεση εγγύτητα με το άτομο με αναπηρία (ήτοι θέση πλησίον του ατόμου με αναπηρία). Παράλληλα, η παρουσία επαρκώς εκπαιδευμένου προσωπικού σε όλους τους σιδηροδρομικούς σταθμούς είναι κρίσιμη για την ασφαλή και αξιοπρεπή εξυπηρέτηση των επιβατών με κινητική αναπηρία και μειωμένη κινητικότητα. Αξίζει να σημειωθεί ότι σήμερα ένα άτομο με κινητική αναπηρία-χρήστης αναπηρικού αμαξιδίου μπορεί να ταξιδέψει στη σιδηροδρομική γραμμή Αθήνα-Αλεξανδρούπολη υπό δύο προϋποθέσεις: i) να έχει προγραμματίσει το ταξίδι του εκ των προτέρων σε συνεργασία με την Hellenic Train και ii) να έχει εξασφαλιστεί η απαιτούμενη υποστήριξη και ο κατάλληλος εξοπλισμός για επιβίβαση και αποβίβαση.
Γ.3.3 Τυφλοί επιβάτες και επιβάτες με μερική όραση
Προκειμένου να βελτιωθεί η προσβασιμότητα του σιδηροδρόμου στους τυφλούς επιβάτες και τους επιβάτες με μερική όραση απαιτούνται τα εξής: i) ελεύθερα και ασφαλή πεζοδρόμια πέριξ των σταθμών, ii) επαρκείς θέσεις στάθμευσης, πλησίον των σταθμών, για τα ΙΧ οχήματα των συνοδών των ως άνω επιβατών, iii) προβάσιμη πληροφόρηση και υποστήριξη μέσω ειδικής τηλεφωνικής γραμμής και γραφείου εξυπηρέτησης με εκπαιδευμένο προσωπικό για την παροχή πληροφοριών και τον προγραμματισμό συνδρομής κατά την ημέρα και ώρα του ταξιδιού, iv) προσβάσιμα ηλεκτρονικά συστήματα κράτησης/έκδοσης εισιτηρίων, συμβατά με τις υποστηρικτικές τεχνολογίες που χρησιμοποιούν οι τυφλοί και τα άτομα με μερική όραση, v) λειτουργική και αξιόπιστη ηχητική ενημέρωση (τηλεματική) στους σταθμούς και συρμούς σχετικά με τις αφίξεις, τις αναχωρήσεις, τις καθυστερήσεις και τις αλλαγές δρομολογίων, vi) αδιάλειπτη προσβάσιμη διαδρομή από τις στάσεις των μέσων μαζικής μεταφοράς και τους χώρους στάθμευσης των ΙΧ οχημάτων των συνοδών των ως άνω επιβατών έως τα εκδοτήρια, τους χώρους αναμονής, τους χώρους υγιεινής (WC), τις αποβάθρες κ.λπ., με οδηγό όδευσης τυφλών, ασφαλείς ράμπες, χρωματικές αντιθέσεις, πλακίδια κινδύνου πριν από τις σκάλες, αντιολισθητικές ταινίες, προσβάσιμους ανελκυστήρες με ηχητική ειδοποίηση, vii) ορισμός συγκεκριμένων σημείων επιβίβασης/αποβίβασης στις αποβάθρες, σήμανση αυτών με ηχητικά μέσα και τοποθέτηση καθισμάτων ώστε οι ως άνω επιβάτες να μπορούν να περιμένουν με ασφάλεια και άνεση, viii) ελαχιστοποίηση του κενού μεταξύ συρμού και αποβάθρας, ix) τοποθέτηση εκπαιδευμένου προσωπικού στις αποβάθρες, ιδίως σε σταθμούς με αυξημένη επιβατική κίνηση, x) προσβάσιμη σήμανση με: πινακίδες Braille/μεγαλογράμματη, ανάγλυφη και υψηλής χρωματικής αντίθεσης γραφή και απτικούς χάρτες, xi) προσβάσιμα μηχανήματα έκδοσης/επικύρωσης εισιτηρίων, xii) προσβάσιμοι χώροι υγιεινής (WC), με κατάλληλη σήμανση σε Braille και μεγαλογράμματη γραφή με χρωματική αντίθεση και κουμπί κλήσης βοήθειας σε περίπτωση ανάγκης.
Γ.3.4 Κωφοί και βαρήκοοι επιβάτες
Στο πλαίσιο ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού για τη βελτίωση της προσβασιμότητας των σιδηροδρομικών μεταφορών, και λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες επικοινωνιακής προσβασιμότητας των κωφών και βαρήκοων επιβατών, προτείνονται οι ακόλουθες παρεμβάσεις:
Σταθμοί
Εγκατάσταση ψηφιακών οπτικών πινάκων ανακοινώσεων σε εμφανή σημεία, με πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο για αφίξεις, αναχωρήσεις, καθυστερήσεις, αλλαγές αποβάθρας, καθώς και για έκτακτες ανακοινώσεις.
Πρόβλεψη παροχής διερμηνείας στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ), με: α) απασχόληση και τοποθέτηση διερμηνέων Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας για τη διασφάλιση πλήρους επικοινωνιακής πρόσβασης των κωφών και βαρήκοων επιβατών, β) εγκατάσταση συστήματος εξ αποστάσεως διερμηνείας στην ΕΝΓ, με χρήση QR code σε σταθμούς, εκδοτήρια και σημεία εξυπηρέτησης ώστε ο κωφός ή βαρήκοος επιβάτης να μπορεί να συνδέεται άμεσα από κινητό ή tablet με διερμηνέα ΕΝΓ για πληροφορίες δρομολογίων, έκδοση, αλλαγή ή έλεγχο εισιτηρίων και γενική εξυπηρέτηση.
Εκπαίδευση του προσωπικού των σταθμών σε βασικές αρχές επικοινωνίας με κωφούς και βαρήκοους επιβάτες, καθώς και στη χρήση γραπτής επικοινωνίας, όπου απαιτείται.
Συρμοί
Παροχή οπτικών ανακοινώσεων εντός των βαγονιών σχετικά με τη διαδρομή, τις στάσεις, τις καθυστερήσεις και τις αλλαγές.
Παροχή γραπτών και επαναλαμβανόμενων οπτικών οδηγιών σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης ή απρόβλεπτων γεγονότων.
Εκπαίδευση ελεγκτών και πληρωμάτων σε βασικές αρχές επικοινωνίας με κωφούς και βαρήκοους επιβάτες και στη χρήση γραπτής επικοινωνία, όπου απαιτείται.
Ιστοσελίδα και ψηφιακές υπηρεσίες
Διασφάλιση πλήρως προσβάσιμης ιστοσελίδας και εφαρμογής, με απλή δομή, εύκολη πλοήγηση και συμβατότητα με κινητές συσκευές και tablet.
Παροχή δυνατότητας βιντεοκλήσης με διερμηνείς ΕΝΓ μέσω της ιστοσελίδας και των υπηρεσιών εξυπηρέτησης πελατών.
Παραγωγή και διάθεση οπτικού ενημερωτικού υλικού με υπότιτλους και βίντεο στην ΕΝΓ.
Παροχή ενημερώσεων προς τους επιβάτες μέσω SMS ή push notifications για καθυστερήσεις, αλλαγές ή ακυρώσεις δρομολογίων.
Γ.3.5 Επιβάτες με: i) νοητική αναπηρία, σύνδρομο Down (με συνοδούς -γονείς/κηδεμόνες), ii) αυτισμό (που χρήζουν υποστήριξης από συνοδό), iii) εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες (με υψηλή εξάρτηση από συνοδό)
Η βελτίωση της προσβασιμότητας στον σιδηρόδρομο για τις ως άνω κατηγορίες επιβατών μπορεί να επιτευχθεί μέσω των παρακάτω παρεμβάσεων: i) ανάπτυξη και διάθεση υλικού εύκολης ανάγνωσης και οπτικής καθοδήγησης που να καλύπτει τα βασικά στάδια της σιδηροδρομικής μετακίνησης (έκδοση εισιτηρίων, παραμονή στον σταθμό, επιβίβαση, ταξίδι, αποβίβαση), με στόχο την ενίσχυση της αυτονομίας των επιβατών με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down και τη μείωση της εξάρτησής τους από τους συνοδούς, ii) παροχή εκ των προτέρων σαφούς πληροφόρησης σχετικά με τη ροή του ταξιδιού, τους χώρους, τα ερεθίσματα (ήχοι, φωτισμός) και τις πιθανές μεταβολές, σε ψηφιακή ή έντυπη μορφή, και κατόπιν αιτήματος, με στόχο την ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής και αισθητηριακής προσβασιμότητας, iii) δημιουργία διακριτών, ήσυχων χώρων αναμονής ή/και αποφόρτισης, φιλικών προς τους επιβάτες με αυτισμό, νοητική αναπηρία και βαριές αναπηρίες, των οποίων η χρήση κρίνεται απαραίτητη σε περιπτώσεις αναμονής ή καθυστερήσεων, iv) διασφάλιση αδιάλειπτης αλυσίδας προσβασιμότητας σε όλους τους χώρους του σταθμού και των συρμών, με επαρκείς και κατάλληλα διαμορφωμένους χώρους για επιβάτες-χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου και τους συνοδούς τους, v) εκπαίδευση, αφενός, του προσωπικού πρώτης γραμμής εστιασμένη στην επικοινωνία, στη διαχείριση καταστάσεων άγχους και στον ρόλο των συνοδών και, αφετέρου, του προσωπικού που θα οριστούν ως «διευκολυντές» των επιβατών με μη ορατές αναπηρίες. Στην εκπαίδευση των «διευκολυντών» πρέπει να περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, και η αναγνώριση των μη ορατών αναπηριών, με σκοπό την αποφυγή της ανάγκης δήλωσής της από τον ίδιο τον επιβάτη με αναπηρία.
Γ.3.6 Επιβάτες με ψυχική αναπηρία
Οι παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να υλοποιηθούν για τη βελτίωσης της προσβασιμότητας του σιδηροδρόμου στα άτομα με ψυχική αναπηρία είναι οι εξής: i) μείωση του θορύβου και του συνωστισμού, ii) αποφυγή των καθυστερήσεων, ακυρώσεων και αιφνίδιων αλλαγών σε δρομολόγια και αποβάθρες, ώστε αποφεύγονται καταστάσεις που μπορεί να προκαλέσουν κρίσεις άγχους/πανικού, ή, όταν είναι επιβεβλημένες, ύπαρξη επαναλαμβανόμενων ανακοινώσεων, χρησιμοποιώντας και οπτικά μέσα, iii) δημιουργία ήσυχων και ασφαλών χώρων σε σταθμούς και συρμούς για αποφόρτιση σε περιπτώσεις έντασης ή υπερφόρτισης, iv) παροχή σαφούς και απλής πληροφόρησης, με χρήση οπτικών μέσων και επαναλαμβανόμενων ανακοινώσεων, ώστε να αποφεύγεται η υπερφόρτωση από γρήγορες ή μόνο ηχητικές ανακοινώσεις, v) απλοποίηση των διαδικασιών και παροχή υποστήριξης σε σύνθετες διαδικασίες, όπως έκδοση εισιτηρίων, μετεπιβιβάσεις κ.ά., vi) εκπαίδευση του προσωπικού στην αναγνώριση και διαχείριση των αναγκών των επιβατών με ψυχική αναπηρία και υιοθέτηση συμπεριφοράς που βασίζεται στη δικαιωματική προσέγγιση της αναπηρίας.
Δ. Οριζόντιες επισημάνσεις
Καταρχάς, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η εφαρμογή της προσβασιμότητας προϋποθέτει τη λογική της δημιουργίας «προσβάσιμων αλυσίδων». Για το λόγο αυτό, κρίνεται αναγκαία η στενή συνεργασία όλων των συν-αρμόδιων φορέων. Ο όρος «προσβάσιμη αλυσίδα» αναφέρεται σε μια σειρά αλληλεξαρτώμενων και αλληλοσυμπληρούμενων παρεμβάσεων που διασφαλίζουν την αυτονομία, την άνεση και την ασφάλεια στη μετακίνηση των ατόμων με αναπηρία και, γενικότερα, των εμποδιζόμενων ατόμων. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η τακτική συντήρηση και ο συνεχής έλεγχος των υποδομών και υπηρεσιών, καθώς ένα πρόβλημα λειτουργίας σε οποιονδήποτε κρίκο της προσβάσιμης αλυσίδας απαξιώνει τη συνολική προσπάθεια..
Σύμφωνα με τις προβλέψεις της παρ. 3 του άρθρου 4 «Γενικές Υποχρεώσεις» της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, οποιαδήποτε προσπάθεια βελτίωσης της προσβασιμότητας του σιδηρόδρομου στους επιβάτες με αναπηρία και χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις προϋποθέτει τη στενή και ουσιαστική συνεργασία με την Ε.Σ.Α.μεΑ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής αυτής της υποχρέωσης αποτελεί η συνεργασία της Ε.Σ.Α.μεΑ. με την Αττικό Μετρό Α.Ε. και τον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών που είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία υποδομών και υπηρεσιών που ανταποκρίνονται σε εξαιρετικό βαθμό στις ανάγκες των ως άνω επιβατών.
Όπως προαναφέρθηκε, το ζήτημα της προσβασιμότητας στις μεταφορές συνδέεται άρρηκτα με την ασφάλεια, καθώς η έλλειψή της αυξάνει τον κίνδυνο ατυχημάτων και δυσχεραίνει τη διαφυγή σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Η ανείπωτη τραγωδία στα Τέμπη αποκάλυψε με τον πιο οδυνηρό και δραματικό τρόπο τα σοβαρά ελλείμματα στον τομέα της ασφάλειας. Δεδομένου ότι τα άτομα με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις, καθώς και οι συνοδοί τους, αποτελούν την πλέον ευάλωτη ομάδα επιβατών σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, καθίσταται επιβεβλημένη η ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου σχεδίου διαφυγής και διάσωσης, πλήρως προσαρμοσμένου στις δικές τους ανάγκες. Στο σχέδιο πρέπει να προβλέπονται τα ακόλουθα:
- Προσβάσιμα συστήματα ειδοποίησης/ενημέρωσης
- Προσβάσιμα μέσα/εξοπλισμό διαφυγής
- Προσαρμοσμένες διαδικασίες εκκένωσης
- Τακτικές ασκήσεις προσομοίωσης σε συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς
- Στοχευμένη ενημέρωση των δυνητικών επιβατών
- Συστηματική εκπαίδευση του προσωπικού
Όσον αφορά στην εκπαίδευση του προσωπικού στην εξυπηρέτηση και συνδρομή προς επιβάτες με αναπηρία και χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις, θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε ότι το Ινστιτούτο της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία και Χρόνιες Παθήσεις (ΙΝ-ΕΣΑμεΑ), το οποίο διαθέτει πιστοποιημένο Κέντρο Δια Βίου Μάθησης, υλοποιεί σχετικά εκπαιδευτικά προγράμματα είτε διά ζώσης είτε εξ αποστάσεως. Ενδεικτικά, το ΙΝ-ΕΣΑμεΑ μέχρι σήμερα έχει εκπαιδεύσει στελέχη του Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών, των πλοίων του Ομίλου ATTICA GROUP, του Οργανισμού Λιμένος Ραφήνας, του Οργανισμού Λιμένος Πειραιά, του Οργανισμού Μεγάρου Μουσικής Αθηνών και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Η εκπαίδευση που παρέχει το ΙΝ-ΕΣΑμεΑ περιλαμβάνει: α) θεωρητικό και β) πρακτικό μέρος με βιωματικές ασκήσεις.
Επιπλέον, η συνεχής αξιολόγηση της ταξιδιωτικής εμπειρίας των επιβατών με αναπηρία, χρόνιες ή/και σπάνιες παθήσεις και των συνοδών τους είναι απαραίτητη για τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών και την άρση όλων των εμποδίων με τα οποία έρχονται αντιμέτωποι κατά τη διάρκεια των σιδηροδρομικών μετακινήσεών τους. Για τον σκοπό αυτό, προτείνεται η συμπλήρωση σχετικού ερωτηματολογίου μετά τη μετακίνηση, το οποίο θα πρέπει να διατίθεται σε προσβάσιμες μορφές, καθώς και η δημιουργία προσβάσιμου μηχανισμού υποβολής καταγγελιών και παραπόνων.
Ελπίζοντας στη θετική ανταπόκρισή σας στις δίκαιες και εύλογες προτάσεις μας.
[1]Βλ. Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιροπή και των Επιτροπή των Περιφερειών «Ένωση ισότητας: στρατηγική για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία 2021-2030» - COM/2021/101 final).
[2] https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/hlth_silc_27/default/table?lang=en&category=dsb.dsb_p.dsb_pgali
[3] «Άρθρο 9 Προσβασιμότητα
1. Προκειμένου να επιτρέψουν στα άτομα με αναπηρίες να ζουν ανεξάρτητα και να συμμετέχουν πλήρως σε όλες τις πτυχές της ζωής, τα Συμβαλλόμενα Κράτη λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίζουν στα άτομα με αναπηρίες την πρόσβαση, σε ίση βάση με τους άλλους, στο φυσικό περιβάλλον, τα μέσα μεταφοράς, την πληροφορία και τις επικοινωνίες, συμπεριλαμβανομένων και των τεχνολογιών και συστημάτων πληροφορίας και επικοινωνιών και σε άλλες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Τα μέτρα αυτά, που θα συμπεριλαμβάνουν τον προσδιορισμό και την εξάλειψη των εμποδίων και κωλυμάτων προσβασιμότητας, θα ισχύουν, μεταξύ άλλων, για: α. τα κτίρια, τους δρόμους, τις μεταφορές και λοιπές εσωτερικές και υπαίθριες εγκαταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων και των σχολείων, των κατοικιών, των ιατρικών εγκαταστάσεων και των εργασιακών χώρων, β. τις πληροφορίες, τις επικοινωνίες και λοιπές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων και των ηλεκτρονικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης.
2. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη λαμβάνουν επίσης κατάλληλα μέτρα προκειμένου: α. να αναπτύξουν, διαδώσουν και παρακολουθούν την εφαρμογή των ελάχιστων προτύπων και κατευθυντήριων οδηγιών για την προσβασιμότητα των εγκαταστάσεων και των υπηρεσιών που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, β. να διασφαλίζουν ότι οι ιδιωτικοί φορείς, οι οποίοι προσφέρουν εγκαταστάσεις και υπηρεσίες που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, λαμβάνουν υπόψη τους όλες τις μορφές της προσβασιμότητας για τα άτομα με αναπηρίες, γ. να παρέχουν κατάρτιση τους άμεσα ενδιαφερόμενους, σε σχέση με τα ζητήματα προσβασιμότητας που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρίες, δ. να παρέχουν, στα κτίρια και τις λοιπές εγκαταστάσεις που είναι ανοικτές στο κοινό, σύστημα σήμανσης σε Μπράιγ και σε ευανάγνωστες και κατανοητές μορφές, ε. να παρέχουν μορφές «ζωντανής» βοήθειας και ενδιαμέσων, συμπεριλαμβανομένων των οδηγών, των αναγνωστών και των επαγγελματιών διερμηνέων της νοηματικής γλώσσας, προκειμένου να διευκολύνουν την προσβασιμότητα στα κτίρια και σε άλλες εγκαταστάσεις που είναι ανοικτές στο κοινό, στ. να προάγουν άλλες κατάλληλες μορφές βοήθειας και υποστήριξης προς τα άτομα με αναπηρίες, προκειμένου να διασφαλίζουν την πρόσβασή τους στην πληροφορία, ζ. να προάγουν την πρόσβαση, για τα άτομα με αναπηρίες, στις νέες τεχνολογίες και τα συστήματα πληροφορίας και επικοινωνιών, συμπεριλαμβανομένου και του Διαδικτύου, η. να προάγουν το σχεδιασμό, την ανάπτυξη, την παραγωγή και τη διανομή προσιτών τεχνολογιών και συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνιών σε αρχικό στάδιο, έτσι ώστε αυτές οι τεχνολογίες και συστήματα να καταστούν προσιτές με ελάχιστο κόστος».
